Pieniądze z konta po śmierci właściciela – dyspozycja bankowa a spadek

Śmierć właściciela rachunku bankowego nie zawsze oznacza, że wszystkie zgromadzone na nim środki wejdą do masy spadkowej. Polskie Prawo bankowe przewiduje bowiem szczególną instytucję – dyspozycję wkładem na wypadek śmierci. Pozwala ona posiadaczowi określonego rachunku wskazać osobę z najbliższej rodziny, której bank po jego śmierci wypłaci określoną kwotę.

Kto może otrzymać środki?

Zgodnie z art. 56 Prawa bankowego dyspozycja może dotyczyć środków zgromadzonych m.in. na rachunku oszczędnościowym, oszczędnościowo-rozliczeniowym lub terminowej lokacie oszczędnościowej. Beneficjentem może być małżonek, wstępny, np. rodzic lub dziadek, zstępny, np. dziecko lub wnuk, rodzeństwo. Dyspozycja powinna zostać złożona bankowi w formie pisemnej. Łączna wysokość wypłat jest ustawowo ograniczona i nie może przekroczyć dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.

Środki nie wchodzą do spadku

Najważniejszą konsekwencją dyspozycji jest to, że prawidłowo wypłacona na jej podstawie kwota nie wchodzi do masy spadkowej. Osoba wskazana przez właściciela rachunku otrzymuje zatem środki bezpośrednio od banku, niezależnie od późniejszego działu pozostałego majątku spadkowego.

Stanowisko Sądu Najwyższego

Kwestię tę dodatkowo wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z 27 kwietnia 2022 r., sygn. III CZP 35/22. Sąd Najwyższy stwierdził, że kwota wypłacona na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową w rozumieniu art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że jeżeli jeden ze spadkobierców otrzyma środki na podstawie takiej dyspozycji, sama ta okoliczność nie powoduje automatycznego pomniejszenia jego udziału w pozostałym spadku.

Jeżeli spadek po zmarłym wynosi 1 000 000 zł i dziedziczy go dwoje dzieci po połowie, każde z nich otrzyma po 500 000 zł. Jeżeli dodatkowo syn otrzymał 100 000 zł na podstawie dyspozycji bankowej na wypadek śmierci, kwota ta nie jest zaliczana na jego schedę spadkową. Syn może więc otrzymać 500 000 zł ze spadku oraz dodatkowo zachować 100 000 zł wypłacone przez bank.

Czy dyspozycja zastępuje testament?

Nie, dyspozycja bankowa dotyczy jedynie określonych środków pieniężnych i może być ustanowiona wyłącznie na rzecz wskazanego w ustawie kręgu osób. Testament pozwala natomiast znacznie szerzej uregulować kwestie dziedziczenia, w tym dotyczące nieruchomości, udziałów w spółkach czy innych składników majątku. Dyspozycja bankowa może więc stanowić element planowania spadkowego, ale nie zastępuje testamentu.

Koszty pogrzebu również mogą zostać wypłacone poza spadkiem

Prawo bankowe przewiduje również możliwość wypłaty z rachunku zmarłego środków odpowiadających kosztom jego pogrzebu. Osoba, która poniosła takie koszty i przedstawi odpowiednie dokumenty, może otrzymać ich zwrot z banku w granicach określonych w art. 55 Prawa bankowego. Kwoty te również nie wchodzą do spadku.

Warto zaplanować sukcesję wcześniej

Dyspozycja na wypadek śmierci może umożliwić bliskiej osobie szybki dostęp do części środków po śmierci właściciela rachunku. Jednocześnie jej skutki powinny być analizowane łącznie z testamentem, darowiznami oraz pozostałym majątkiem. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób posiadających aktywa zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii, gdzie planowanie spadkowe może wymagać uwzględnienia regulacji obowiązujących w więcej niż jednym państwie.